Mantık 6. Ünite ( Farklı Özet)

Başlatan Lütfiye Demiral, 09 Kasım 2019, 00:16:13

« önceki - sonraki »

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

Aşağı git

Lütfiye Demiral

TANIM TEORİSİ
Tanım nedir?
Aristoteles'e göre tanım,''özün araştırılması''dır.Dolayısıyla bir şeyin
özünü bilmek için onun tanımını yapmak gerekir.
İslam mantıkçıları,tanıma ''kavl-i şarih '' (tanımın anlamını açıklayıcı
söz)demişlerdir.Burada kavl ile tanımın hüküm çıkaran,içeren bir söz
olduğu ,şarih ile de tanımlananı,dışında kalan şeylerin bütününden ayırt
edici olması kastedilir.
KISACA TANIM bu nedir? Sorusuna cevap oluşturur.bu cevaba' da TANIM
denir.
TANIM,bir kavramın anlamını belirleme işlemi olarak ortaya çıkar.Bir
kavramın anlamını belirlemek ise o kavrama yükletilebilecek özellikleri dil
ile ifade etmek demektir.
TANIM ÇEŞİTLERİ
Klasik mantıkta tanımlar genellikle beş tümele göre yapılmıştır.Tanım;Özle
ilgili tanım(had-definiton)ve ilinti ile tanım (resm-description) olmak üzere
2'ye ayrılır.Bunlardan daha doğru olanı öz ile ilgili tanımdır.Zira o kavramın
yerini açıkça belirtip diğerlerinden ayırt eder.İlintiye ait olan ise,onun
niteliklerine dair bilgiler verir.
Bu iki tanımda tam ve eksik olmak üzere kendi içinde ikiye ayrılır.
BEŞ TÜMELE GÖRE TANIM ÇEŞİTLERİ
Beş tümele göre yapılan tanımlar cins,tür ve ayırım üzerine yapılan
tanımlardır ve 4 çeşittir.
1-Tam özsel tanım (hadd-i tam ) :Bir şeyin yakın cinsi ile yakın ayrımından
yapılan tanımdır ÖRNEK: İnsan konuşan hayvandır
Yakın ayırım yakın cinsi
2-Eksik özsel tanım (hadd-i nakıs): Bir şeyin uzak cinsi ve yakın
ayırımından yapılan tanımdır.
ÖRNEK: insan konuşan cisimdir.
Yakın ayırım uzak cins
3-Tam ilintisel tanım(resm-i tam): Bir şeyin yakın cinsi ve hassasından
yapılan tanımdır.
ÖRNEK: İnsan gülücü bir hayvandır.
hassasıdır yakın cinsi
4-Eksik ilintisel tanım(resm-i nakıs): Bir şeyin uzak cinsi ve ilintisi ile
yapılan tanımdır.
ÖRNEK: İnsan uyuyan cisimdir.
ilinti uzak cins
TANIMLANANIN VARLIK GRUBUNA GÖRE TANIM ÇEŞİTLERİ
1-ADSAL TANIM(Lafzi-nominal) ibn sina adsal tanıma,zihin dışında varlığl
bulunmayan şeyin isminin açıklanmasıdır der.
İslam mantıkçıları dışta varlığı belli olmayan ve adsal tanımı olan
şeyleri 3 grupta toplamışlardır.
a) Gerçeklik dünyasında var olan bir şeyin varlığı bilinmeden olan önce
yapılan tanımı adsal bir tanımdır.Mesela,televizyon keşfedilmeden önce
"Televizyon,radyonun resimlisidir"şeklinde tanım böyle bir tanımdır.
b) Kendisi dış dünyada var olmayan,fakat varlığı mümkün olan bir şeyin
tanımı adsal tanımdır.Mesela,Anka kuşu
c) Kendisi var olmadığı gibi var olması da mümkün olmayan şeylerin
tanımı adsal tanımdır.Mesela,zıdların birliği tanımı
Batı mantıkçılarına göre ise adsal tanım,terimlerin anlamlarını
açıklamaktan ibaret olup uzlaşıma dayalı olarak yapılır.Tanımlayana
bağlı olduğundan tamamen keyfidir.Doğruluk ya da yanlışlık da
aranmaz.
Ad tanımları yapılırken mantıksal açıdan iki işlem yapılır önce bir kavram
meydana getirilir sonra bu kavrama ad takılır.Burada mantıkçının ilgilendiği
konu , kavramın meydana getirilmesindeki dürtüler ,inançlar,tutumlar v.b
değil kavramın tanımında gözetilmesi gereken mantıksal koşullardır.Yani
mantık kavramlarının oluşturulmasının zorunlu koşullarını ortaya koyar.
2-GERÇEK TANIM (hakiki- reel): Batı mantıkçılarına göre, gerçek tanım
nesnelerin tanımıdır.İstenildiği gibi tanımlama özgürlüğü ve ulaşım söz
konusu değildir.Tanımlanan ile tanımlayan arasındaki uygunluk uzlaşımla
değil, deney ve gözlem ile ede edilir.Gerçek tanımlar özellikle doğa
bilimlerinde önemlidirler ve kanıtlanabilme özelliğine sahiptirler.
İslam mantıkçılarına göre, önemli olan tanımı yapılan varlık
sahasıdır.tanımı yapılanın varlığı ya zihin dışındadır,yani hem neliği hem de
gerçekliği vardır. Ya da tanımı yapılanın varlığı yalnızca zihindedir.Yani
yalnızca neliği vardır.
GERÇEK TANIM İLE ADSAL TANIM ARASINDAKİ FARKLAR
a) Adsal tanım zihin dışında gerçekliği bulunan ya da bulunmayan bir şeyin
tanımı iken gerçek tanım zihin dışında gerçekliği bulunan bir varlığın
tanımıdır.
b) Adsal tanımlar uzlaşmaya,gerçek tanımlar ise bir gerçekliğe işaret
ederler.
c) Adsal tanımlar keyfidir,gerçek tanımlar ise deney ve gözlem yoluyla
elde edilir.
d) Adsal tanımlar keyfi ve uzlaşıma dayalı olduğundan ispatlanamaz ve
çürütülemez.Gerçek tanımlar ise ispatlanıp çürütülebilir.
e) Adsal tanımlar hem içleme hem de kaplama dayalı iken, gerçek
tanımlar içleme dayalı olmak zorundadırlar.Örneğin; "insan"kavramını
tanımlarken bu kavramın kaplamına bireyler olarak tüm insanlar
girer.İnsanın ne olduğu sorusunun cevabı olarak yapılan tanımında
kavramın içlemi belirlenir.
TANIMDA KULLANILAN ARAÇLARA GÖRE TANIM ÇEŞİTLERİ
1-Empirik tanım(tecrübi): Özelliklerini deneysel yöntemlerle biliriz.Örneğin,
demirin hangi şartlar altında nemle paslanacağını tecrübe ile biliriz.
2-Rasyonel tanım(akli): Akıl ilkelerine dayanarak soyut bir terimin temel
özelliklerinin belirtilmesidir.Örneğin "Nokta iki doğrunun kesiştiği yerdir"
BELİRSİZLİĞİ KALDIRMAYA YÖNELİK TANIM ÇEŞİTLERİ
1-Analitik tanım(tahlili): Bir terimi analiz ederek veya öğelerini göstererek
tanımlamaktır
2-Kayıtlı tanım(şartlı-stipulative): Bir terimi kullanan kişinin o terimi hangi
anlamda ve hangi amaçla kullandığını ifade eden tanımdır.Bu tür tanımlar
belirsizliği ortadan kaldırmada önemli rol oynarlar.Bu yüzden felsefi
yazılarda filozoflar yazının başında genellikle "şu kelime ile şunu
kastediyorum"diyerek ilgili terimi tanımlar.
DİĞER BAZI TANIM ÇEŞİTLERİ
1-Uyarıcı-Hatırlatıcı tanı(tenbihi): Bilinen bir fikri ya da objeyi hatırlatmak
amacıyla yapılan tanımlamadır.Örneğin: Önceden bilindiği halde zamanın
geçmesiyle hatırdan çıkan bir kişiyi "uzun boylu ,Karadenizli,sarı benizli"
hatırlatıcı ifadelerle tanımlamaktır
2-Tasviri tanım (betimsel): Eşyanın dikkat çeken özelliklerinin
söylenmesiyle yapılan tanımdır.Örneğin; Su renksiz ve
kokusuzdur.genellikle doğa bilimlerinde kullanılırlar
3-İlham verici tanım (revelatory): Edebi alanda bir kavram hakkında
aydınlatmada bulunma ve fikir uyandırmak için genellikle mecazi olarak
yapılan tanımdır.örneğin; "mimari,donmuş bir musikidir" şeklinde
tanımlama böyledir.
TANIMIN ŞARTLARI
1-Tanım tam olmalıdır
2-Bir şeyi kendisinden daha açık olmayan bir şeyle tanımlamamalıdır,
3-Tanımda kısır döngü bulunmamalıdır
4-Tanımın cins ve ayırımdan yapılması gerekir
5-Tanım ne çok uzun ,ne de çok kısa olmalıdır
6-Tanım yapan kişinin özsel , ilintisel ve ayrılmaz nitelikler arasındaki farkı
iyi bilmesi gerekir. Özsel nitelik ,bir şeyin mahiyetine ve hakikatine dahil
olan, mananın anlaşılması kendisine bağlı olan şeydir. siyahlık için
"renklilik" at ve ağaç için "cisimlik" özsel niteliktir. Ayrılmaz nitelik zattan
ayrılmasa da o şeyin hakikat ve mahiyetinin anlaşılması buna bağlı
değildir. Güneşin doğuşu anında atın,bitkinin ve ağacın gölgesinin olması
onların özsel niteliği değil, tabii ve ayrılmaz niteliğidir. İlintisel nitelik ise,
şey ile sürekli birlikte bulunması zorunlu olmayıp, ayrılması düşünülebilen
niteliktedir.
7-Tanım döndürme yolu ile döndürülebilmelidir. yani tanımın anlamı
bozulmaksızın konu yüklemin, yüklemde konunun yerine konabilmelidir.
Örneğin; "Provokasyon, insanları kötü niyetle bir şeye karşı tahrik etme ve
kışkırtmadır" ifadesinde yüklem ile konu yer değiştirilerek "insanları kötü
niyetle bir şeye tahrik etme ve kışkırtma provokasyondur" şeklinde
döndürülebilir.

Kaynak: https://www.tebyin.com/index.php?topic=3398.0

  • Üniversite: Kocaeli Üniversitesi

Aslı Buyuk

Tekrar okumam gereken bi özet .konuyu mantığım almadı  :)
  • Üniversite: Hiçbiri

Ayşe Yaşar

Guzel bir özet olmuş emegi geçenlerden Allah razı olsun
  • Üniversite: Kocaeli Üniversitesi

Yukarı git