Mantık 5. Ünite (Farklı Özet)

Başlatan Lütfiye Demiral, 09 Kasım 2019, 00:12:54

« önceki - sonraki »

0 Üye ve 1 Ziyaretçi konuyu incelemekte.

Aşağı git

Lütfiye Demiral

Beş Tümel
Klasik mantıkta beş tümel, herhangi bir şeyin tanımını yapmak için ön hazırlıktır. Cins, tür, ayırım, hassa ve ilinti olmak üzere beş tümel incelenir. Beş tümeli bilmek, mantığın diğer konularını bilmek için de önemlidir.

1: Cins
Ortak vasıflara sahip olan varlıkların, bu özellikleri dolayısıyla bağlandıkları terimdir. Bir başka deyişle, altında türlerin sıralandığı terimdir. İslam mantıkçıları cinsi, "gerçeklikleri çeşitli olanlardan, bunlar nedir, diye sorulunca verilen cevaptır" şeklinde tanımlamışlardır.
Cins, uzak cins ve yakın cins diye ikiye ayrılır. Bir türün hemen üzerinde bulunan cinse yakın cins, diğerlerine uzak cins denir. Şemamıza göre, insan türünün yakın cinsi hayvan, uzak cinsleri ise canlı, cismi olan ve cevherdir

2: Tür
Gerçeklikleri aynı olan birçok şeye, bunlar nedir? diye sorulunca verilecek cevaptır. Mesela, kuzu, köpek, at, inek vb. nedir diye sorulduğunda "hayvandır" cevabı verilir. Burada hayvan tür olmaktadır. Porphyrios,  türü "cins altında sıralanan ve cinsin öz bakımından kendisine yüklendiği şeydir" şeklinde tanımlar. Bir başka deyişle, cinsin kaplamına dahil olan terimler onun türlerini oluştururlar.

3: Ayırım (fasıl)
Cinsleri ve türleri birbirinden ayıran temel karakterlere ayırım denir. Örneğin, memeliler, kuşlar, sürüngenler, balıklar "omurgalılar" teriminin türleridir. Bir sürüngen olarak yılanın sürünücü olması onun ayırımını oluşturur. Zira sürünme özelliği, onu memeliden, kuştan ve balıktan ayırır.




4: Hassa
Bir türe ya da kişiye ait olup, aynı cinsten diğer bir tür ve kişide bulunmayan vasıftır. Buna göre, hassa öncelikle bir türe ait olmalı, sonra da ayırıma bağlı bir özellik olmalıdır.

5: İnilti
Aristoteles'e göre, "ilinti ne tanım ne hassa ne de cins olmayıp nesneye ait olan bir şeydir veya hangisi olursa olsun bir tek ve aynı şeye ait olabilen ya da ait olmayan şeydir, sözgelimi oturmuş olmak aynı bir varlığa ait olabildiği gibi ak da böyledir, çünkü hiçbir şey aynı nesneyi kah ak, kah ak-olmayan olmaktan alıkoymaz".
İlinti de ayrılabilen ve ayrılamayan olmak üzere ikiye ayrılır. Örneğin, insan için uyumak, zift için siyah olmak, bal için tatlı olmak ayrılamayan bir ilintidir. Ayakta veya oturmuş olmak, gölgede durmak insan için ayrılabilen bir ilintidir. Çünkü insanın varlığı bunlara bağlı değildir, bunlar olmadan da insan tasarlanabilir.

Kategoriler
Grekçede ifade, deyim, yüklem anlamlarına gelen kategori kelimesi, mantıkta en genel kavramlar olarak düşünülür. Aristoteles ve takipçilerine göre kategoriler
varlığın en genel cinsleridir. Bu kategoriler, cevher, nicelik, nitelik görelik, mekan, zaman, durum, sahip olma, etki ve edilgi şeklinde sıralanır. Kant'a göre ise kategoriler, zihne aittir, zihinde tecrübeden önce mevcuttur ve bilgi ancak bunlar yoluyla elde edilir.
1: Arisroreles'te Kategoriler
1-Cevher: İlk ve temel kategoridir. "O nedir?" sorusunun cevabı cevheri gösterir. Cevher özü ile kaim olan şeydir
Cevherin dışında kalan diğer dokuz kategoriye toplam arazlar (ilinekler) denir
2- Nicelik: "Ne kadar?, Kaç?, Nice?" sorularının cevabını verir. Var olanların birliğini ve ardarda gelişini ifade eder. Nicelik birlik-çokluk ilişkisi içinde kavranır.
Nicelik, sürekli ve süreksiz olmak üzere ikiye ayrılır. Süreksiz, aritmetiğin konusu olan sayıdır. Sürekli ise geometrinin konusu olan mekan ile fiziğin konusu olan zamandır
3-Nitelik: Bir şeyin nasıl olduğunu bildiren terimdir. Kısaca, fertler hakkında nasıl sorusuna verilen cevaptır
4- Görelik: Varlığı başka şeylere bağlı olana denir. Bir başka deyişle, kendinden başka şeyler dolayısıyla var olan veya kendinden başka bir şeye göre olan şeyin durumuna görelik denir. Kısaca "Onun nesidir?" sorusunun cevabıdır.
5-Mekan: "Nerede?" sorusunun cevabı olan kategoridir. Bir şeye, bir mekanda bulunmasıyla ilinti olan haldir. Örneğin, evde, çarşıda, Ankara'da gibi.
6-Zaman: "Ne zaman?" sorusuna cevap olan kategoridir.
7- Durum: Bir şeyin bazı parçalarının, diğer parçalarına ve kendisinin dışında bulunan şeylere göre ilinti olan halidir. Bu özellik her cisimde bulunur. Örneğin, insan için oturmak, ayakta durmak, yaslanmak, sırt üstü yatmak gibi bir çok durum vardır.
8- Sahip Olma: Herhangi bir şeye sahip olma, bir şeyin başka bir şeye sahip olması ile ona ilinti olan haldir. Mesela, silahlıdır, şapkası başındadır gibi.
9- Etki: Tesir edici bir şeyin, başka bir şeye tesir ettiğinde, tesir ediciye ilinti olan haldir. Kesiyor, seviyor,  kırıyor gibi.
10- Edilgi: Bir şeyin başka bir şeyden etkilenmesiyle ona ilinti olan haldir. Kesiliyor, kırılıyor, seviliyor gibi.

2: Kant' Göre Kategoriler
Kant'ın kategoriler anlayışı ile Aristoteles'inki çok farklıdır. Aristoteles'e göre kategoriler varlığa ait iken Kant'a göre zihne aittir. Kant'ın sisteminde kategoriler "bilgi" ile yakından alakalıdır.
Kant'a göre kategoriler önce nicelik, nitelik, görelik ve modalite olmak üzere dörde ayrılır. Sonra bunların her biri kendi aralarında üçe ayrılarak on iki kategori elde edilir:
  1. Nicelik: 
a) Birlik  
b)Çokluk  
d)Tümlük
    2. Nitelik:
a) Gerçeklik  
b)Olumsuzluk  
d)Sınırlılık
    3. Görelik:
a) Cevher ve ilinti
b) Nedensellik ve bağımlılık
c) Ortaklık ve karşılıklı eylem (karşılıklı bağlılık)
    4. Modalite:
a) İmkan-imkansızlık
b) Varlık-yokluk
c) Zorunluluk-olumsallık

Tümel Kavramların Gerçekliği Üzerine Tartışmalar
Tümel kavramların gerçekliği sorunu da tartışmalara konu olmuş, adcılık, gerçekçilik ve kavramcılık olmak üzere başlıca üç yaklaşım ortaya çıkmıştır.
1: Adcılık
Nominalizme göre, tümel kavramlar zihinsel olup gerçeklikleri yoktur, yalnızca işaret ve isimler vardır. Gerçek olan sadece tekil olandır, diğerleri sestir.
2: Gerçekçilik
Platon'un ideler teorisine dayanan bu görüşü savunanlara göre, tümeller temsil ettikleri şeylerden ayrı olarak bir gerçekliğe sahiptirler. Onların zihinden bağımsız, kendi örneklerinden önce ve onların dışında gerçekliği vardır.

3: Kavramcılık
Tümellerin fertlerde mevcut olmakla birlikte zihinde varlıklarını kabul eden görüştür. Bu görüşe göre, asıl olan tek tek varlıklardır, yani var olan her şey tekildir. Tümel kavramlar ise bu tekil varlıklardan soyutlanarak elde edilmişlerdir.


Kaynak: https://www.tebyin.com/index.php?topic=3397.msg0;topicseen

  • Üniversite: Kocaeli Üniversitesi

Bedriye Doktor

Allah sizden razı olsun hocam anlaşılır bir özet
  • Üniversite: Kocaeli Üniversitesi

Sema Kara

Hocam çok guzel olmus gercekten  Allah razi olsun
  • Üniversite: Kocaeli Üniversitesi

Ayşe Yaşar

Emegi geçen herkezden Allah razı olsun
  • Üniversite: Kocaeli Üniversitesi

Yukarı git